Historie van het Orgel Historie van het Kerkgebouw
 
In de Middelburgse Courant van 17 oktober 1863 wordt melding gemaakt dat er zondag j.l. de ´inwijing´ heeft plaatsgehad van een orgel. Het orgel en de wijze waarop de heren P.M. en C.P. van Sprang uit Vlissingen het in orde hebben gebracht, wordt zeer geroemd!
Uit correspondentie van Valckx en van Kouteren aan de heer van Fraaijenhoven in 1929 blijkt dat dit orgel overgeplaatst moet zijn naar de ´nieuwe´ kerk. Hij wordt gevraagd om het orgel op te slaan in zijn pakhuis als het nieuwe orgel geplaatst gaat worden.
Het huidige orgel in de Grote Kerk is gebouwd door Valckx & van Kouteren in 1929. In 1941 zijn er door Valckx en van Kouteren enkele dispositiewijzigingen doorgevoerd. In 1967 is het orgel door Vermeulen uit Weert verplaatst naar de huidige opstelling, waarbij ook enkele wijzigingen werden aangebracht. Tot 1980 wordt nog gesproken om het orgel te vervangen door een nieuw instrument.
Momenteel worden er werkzaamheden uitgevoerd om het orgel enigszins naar de toestand van 1941 te brengen en wordt er naar middelen gezocht om groot onderhoud uit te kunnen voeren.
Het betreft een orgel met pneumatische kegelladen, met de volgende dispositie:
 
Disposities
Volgens contract
Sinds 1941
   Sinds 1967   Sinds 2016/2017  
Manuaal I   Manuaal I   Manuaal I   Manuaal I  
    Prestant 16'     Salicionaal 8'
Bourdon
16' Bourdon 16' Bourdon 16' Bourdon 16'
Prestant
8' Prestant 8' Prestant 8' Prestant 8'
Roerfluit
8'
Roerfluit
8' Roerfluit 8' Roerfluit 8'
Salicionaal 8' Salicionaal 8' Octaaf 2' Oktaaf 2'
Octaaf
4'
Fluit
4' Fluit 4' Fluit 4'
Fluit 4'
Octaaf
4' Octaaf 4' Oktaaf 4'
Mixtuur
II-IV Mixtuur II-IV Mixtuur 1 1/3' II-IV Mixtuur 2' II-IV
Sesquialter disc II Cornet disc V Cornet disc V Cornet disc V
Trompet 8' Trompet 8' Trompet 8' Trompet 8'
 
 
 
         
Manuaal II   Manuaal II   Manuaal II   Manuaal II  
Gedekt
16' Gedekt 16' Gedekt 16' Gedekt 16'
Vioolprestant
8'
Vioolprestant
8' Vioolprestant 8' Vioolprestant 8'
Holpijp
8'
Holpijp
8' Holpijp 8' Holpijp 8'
Viola di Gamba
8'
Viola di Gamba
8' Viola di Gamba 8' Viola di Gamba 8'
Violine 8' Violine 8' Quint 2 2/3' Quint 2 2/3'
Voxceleste 8' Voxceleste 8' Terts 1 3/5' Vox Caelestis 8'
Open Fluit 4' Open Fluit 4' Open Fluit 4' Open Fluit 4'
Woudfluit 2' Woudfluit 2' Woudfluit 2' Woudfluit 2'
Basson-Hobo 8'
Basson-Hobo
8' Basson-Hobo 8' Basson-Hobo 8'
Tremolo
 
Tremolo
  Tremolo   Tremolo  
Zwelwerk   Zwelwerk          
 
 
 
         
Pedaal   Pedaal   Pedaal   Pedaal  
    Bazuin 16' Bazuin 16' Bazuin 16'
Subbas 16' Subbas 16' Subbas 16' Subbas 16'
Violon
16'
Violon
16' Violon 16' Violon 16'
Fluitbas
8'
Fluitbas
8' Fluitbas 8' Fluitbas 8'
Cello
 
8' Cello 8' Koraalbas 4' Koraalbas 4'
Manuaalomvang C-g’’’
Pedaalomvang C-f’
 
Speelhulpen:
Man I + II
Ped + Man I
Ped + Man II
Sub Man II
Sup Man I + Man II
Sup Man I
Sup Ped    
Vaste combinaties:
P - MF - F - FF - T
 
1 Vrije combinatie
 
Generaal cresendo
 
Automatisch pedaal
 
Tongwerken af
 
Toonhoogte: a' = 440Hz bij 20°C
 
  • Manuaal 1
  • Windvoorziening magazijnbalg
  • Front
  • Speeltafel
  • Manuaal 2
     
  • Windmotor
  • Bazuin
     
  • Front rechter toren
  • Cornet
  • Cornet
  • Manuaal 2
     
 Foto's ©: Collectie J. Kolijn
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dispositie volgens contract:
De bovengenoemde dispositie is, zoals deze door Valckx en van Kouteren is opgeleverd.
Op 17 juni 1929 werd het contract ondertekend om het orgel op te leveren 14 dagen voor Kerstmis 1929 voor het bedrag van 10.200 gulden. Het oude orgel werd ingenomen voor 200 gulden.
 
Dispositie sinds 1941:
In 1935 waren er al besprekingen om enkele dispositie-wijzigingen door te voeren. Deze werden in september 1941 uitgevoerd door Valckx en van Kouteren.
De Violon 16' van het pedaal werd uitgebreid met 26 nieuwe pijpen en tevens als Prestant 16' bespeelbaar op manuaal I. De Sesquialter II op man I werd uitgebreid tot een Cornet V. Het pedaal werd uitgebreid met een Bazuin 16'.
 
Dispositie sinds 1967:
In 1950 waren er al weer plannen voor dispositiewijzigingen. Toen in 1967  de inrichting van de kerk, naar de toen geldende maatstaven werd aangepast, werd  het orgel verplaatst door Vermeulen uit Weert van boven de kansel naar de torenzijde.
Hierbij is de zwelkast van manuaal II verdwenen. Verder werd de transmissie van de Violon 16' van het pedaal als Prestant 16' op manuaal I weer ongedaan gemaakt. Met pijpen van de oude Mixtuur werd een Oktaaf 2' samengesteld. De nieuwe Mixtuur kreeg een hogere samenstelling.
De Cello 8' op het pedaal werd vervangen door een Koraalbas 4'.
In hieropvolgende jaren is er door Flentrop een nieuwe windmotor geplaatst en hiervoor is het windkanaal naar de windmotor aangepast.
 
Het lag in de bedoeling om op 26 juni 2014 alle membramen in het orgel te vernieuwen. Bij het controleren van de toonmembramen bleek, dat deze vervangen waren op 24 juni 1986 door Flentrop. Wel zijn door Fa A. Nijsse en Zoon Orgelmakers alle registermembramen vernieuwd.
Op 31 oktober 2014 zijn alle membramen in de speeltafel vernieuwd. Ook zijn de stemkrukken van de Basson-Hobo 8' goed gangbaar gemaakt.
 
Huidige toestand:
Het ligt nu in de bedoeling om het orgel eniszins terug te brengen naar de toestand van 1941, met behoud van latere wijzingingen. 
 
De concrete plannen zijn als volgt:
-   De Oktaaf 2' behouden en op een aparte windlade, tussen het front en de windlade van manuaal I, plaatsen.
-   De samenstelling van de Mixtuur, nu op 1 1/3' basis, aanpassen naar 2' basis.
-   De aanwezige Quint 2 2/3' voorlopig behouden en indien mogelijk vervangen door een Nasard 2 2/3'.
-   De aanwezige Viola di Gamba 8' van man II als Salicionaal 8' op de originele plaats op man I plaatsen.
-   Een meer ingetogen Viola di Gamba 8' op de vrijgekomen plaats op man II plaatsen.
-   Het houten pijpwerk van de Holpijp 8' herschikken, zodat dit binnen de zwelkast komt.
-   De Koraalbas 4' behouden en de opstelling van het groot oktaaf verbeteren.
-   Een zwelkast opstellen rond het pijpwerk van man II.
-   Ook is er de wens om weer een Vox Caelestis 8' op man II te hebben. Eerst is er overwogen om hiervoor de Gedekt 16' op te offeren en de Terts 1 3/5' te behouden. Bij nader inzien bleek dit toch te veel afbreuk te doen aan de originele dispositie. Daarom zal de Terts 1 3/5' verwijderd worden en zal de Vox Caelestis 8' op de originele plaats komen.
-   Mogelijkheid onderzoeken om Super-koppel man I om te bouwen naar Sub-koppel man I + man II.
 
In de afgelopen tijd is er een mooi bedrag gespaard voor het orgelfonds, waarmee een paar mooie zaken aangekocht konden worden.
 
Op zaterdag 22 augustus 2015 is uit het van Leeuwen-orgel van de Valkenboskerk in Den Haag (1930) de zwelkast en de windlade van het zwelwerk gedemonteerd, naar Terneuzen gebracht en opgeslagen bij het orgel in de Grote Kerk.
Verder is er pijpwerk (Viola 8' en Vox Caelestis 8') aangekocht uit het voormalige orgel van de Gereformeerde Gemeente in Krabbendijke (1937). Dit is zaterdag 27 november 2015 opgehaald.
Op 28 juli 2016 is er pijpwerk opgehaald voor het aanpassen van de Mixtuur naar 2' basis.
 
Uitgevoerde werkzaamheden:
-   Voorjaar 2016 is de windlade voor de Oktaaf 2' geschikt gemaakt voor montage in het orgel. Ook zijn er enkele constructieve aanpassingen uitgevoerd om ruimte te maken voor de nieuwe windlade voor de Oktaaf 2'.
-   Juli 2016 is de aangepaste windlade geplaatst en aangesloten en aansluitend is de Oktaaf 2' hier op geplaatst. Verder is zonder wijzigingen de Viola di Gamba 8' van man II als Salicionaal 8' op de originele plaats op man I geplaatst. Op man II is de aangekochte Viola di Gamba 8' geplaatst en geïntoneerd.
-   Augustus 2016 is de tractuur voor de Koraalbas 4' afgekoppeld en zijn de constructieve aanpassingen voor de windlade van de Koraalbas 4' uitgevoerd.
-   September 2016 is de windlade voor de Koraalbas 4' op de nieuwe plaats gebracht en de pijpen geplaatst.
-   Oktober 2016 is er een begin gemaakt om het groot oktaaf van de Holpijp 8' te herschikken, zodat dit binnen de zwelkast komt. 22 oktober is deze aanpassing uitgevoerd. Hierbij is het C- en Cis-gedeelte van de Holpijp 8' aan de overeenkomstige zijde van de windlade van man II geplaatst. Tevens is er een pijp van de Gedekt 16' afgevoerd van de lade om die binnen de zwelkast te krijgen.
-   Tijdens de werkzaamheden werd er een lege registerplaats op de windlades van het pedaal ontdekt. Tijdens testen bleek dat de werking nog goed was. Eind november 2016 is de tractuur voor de Koraalbas 4' aangesloten op de lege registerplaats op de pedaallades. Tevens zijn aan de achterzijde van het orgel de ondersteuningen van het pedaalpijpwerk vervangen en verbeterd.
-   Laatste week december 2016 en eerste week januari 2017 is de Terts  1 3/5' verwijderd en het pijpenrooster geschikt gemaakt voor de Vox Caelestis 8', waarna deze geplaatst en geïntoneerd is. Verder is de samenstelling van de Mixtuur aangepast van 1 1/3' basis naar 2' basis en zijn er enkele intonatiecorrecties uitgevoerd op de Oktaaf 2', Koraalbas 4' en de Trompet 8'.
-   Momenteel worden er voorbereidingen getroffen om de zwelkast passend te kunnen maken rond de windlade van man II. Ook wordt er aan de achterzijde van het orgel een nieuwe wand voorbereid.
 
Nog uit te voeren werkzaamheden:
-   Zwelkast passend maken rond windlade man II
-   Bediening zwelkast aanleggen
-   Windgeruis verminderen door extra dempkist rond rolgordijn
-   Nieuwe achterwand passend maken
-   Nieuwe schildjes op registerwippers vanwege aangepaste functies
-   Vervangen loden tractuurleidingen
-   Vervangen membramen
-   Beleren van de 3 balgen
-   Schoonmaken windladen en pijpwerk
-   Reconstrueren/verbeteren frontopstelling
-   Frontpijpen lakken
-   Schilderwerk houtwerk front en balustrade
 
Veel van bovenstaande werkzaamheden zijn en worden in eigen beheer uitgevoerd, toch zal er ook een professionele orgelbouwer aan te pas moeten komen om het specialistische werk te doen. Hiervoor wordt momenteel geld ingezameld.
Zou u dit project financieel mogelijk willen maken, neem dan contact op met de beheerder.
 
Situatie voor 1941                                    Situatie voor 1941                                  Situatie van 1967 tot 1992
                              
Foto's ©: Collectie J. Poldervaart                                                                                                            Foto ©: Collectie Rijksdienst Cultureel Erfgoed